Kübit: Hem 0 Hem 1 — Kuantum Programlamaya İlk Adım

Bilgisayarınızdaki her şey — bu yazı, fotoğraflarınız, en sevdiğiniz şarkı — sonuçta milyarlarca bitten oluşur. Her bit ya 0'dır ya 1. Bir lamba gibi: açık ya da kapalı. Üçüncü bir seçenek yok.
Peki ya olsaydı? Ya bir bit, ölçülene kadar hem 0 hem 1 gibi davranabilseydi? Bu bilim kurgu değil; bugün bulutta erişebileceğiniz kuantum bilgisayarların temel taşı olan kübit tam olarak böyle çalışıyor.
QBlog serisinin bu ilk yazısında kübiti sezgisel olarak tanıyacak, onu Python ve Qiskit ile kendi bilgisayarınızda simüle edecek ve "ölçüm" denen o tuhaf anı kendi gözlerinizle göreceğiz.
Bit vs. kübit: madeni para benzetmesi
Klasik bir biti masaya konmuş bir madeni para gibi düşünün: ya yazı ya tura. Kübit ise havada dönen bir madeni paraya benzer. Dönerken "yazı mı tura mı?" sorusunun tek bir cevabı yoktur; ikisinin bir karışımıdır. Ancak elinizle yakaladığınız anda — yani ölçtüğünüzde — para bir yüzüne düşer.
Matematiksel olarak bir kübitin durumu şöyle yazılır:
|ψ⟩ = α|0⟩ + β|1⟩
Buradaki α ve β genlik adı verilen sayılardır. Kübiti ölçtüğünüzde 0 görme olasılığınız |α|², 1 görme olasılığınız |β|²'dir. Ve elbette bu iki olasılığın toplamı her zaman 1'dir.
Bloch küresi: kübitin haritası
Bir kübitin tüm olası durumlarını tek bir resimde görmenin zarif bir yolu var: Bloch küresi. Kuzey kutbu |0⟩, güney kutbu |1⟩. Kürenin yüzeyindeki her nokta geçerli bir kübit durumu. Ekvatordaki noktalar ise tam yarı yarıya süperpozisyonlardır: ölçünce %50 ihtimalle 0, %50 ihtimalle 1.
Kapak animasyonunda gördüğünüz ok tam olarak bunu gösteriyor: ok kuzeye yaklaştıkça 0 olasılığı artıyor, güneye indikçe 1 olasılığı. Sağdaki çubuklar da anlık olasılıkları gösteriyor.
İlk kuantum programınız
Önce gerekli kütüphaneleri kuralım:
pip install qiskit qiskit-aer matplotlibŞimdi tek bir kübit oluşturup ona Hadamard (H) kapısı uygulayalım. H kapısı, |0⟩ durumundaki kübiti kürenin kuzey kutbundan alıp ekvatora taşır:
from qiskit import QuantumCircuit
from qiskit.quantum_info import Statevector
qc = QuantumCircuit(1)
qc.h(0) # süperpozisyon
state = Statevector(qc)
print(state.probabilities_dict()) # {'0': 0.5, '1': 0.5}Kodun çıktısı bize kübitin yarı yarıya 0 ve 1 olduğunu söylüyor. Ama dikkat: bu, kübitin "aslında 0 olup bizim bilmediğimiz" bir durum değil. Gerçekten iki olasılık birlikte var.
Ölçüm: büyünün bozulduğu an
Şimdi aynı devreyi 1000 kez ölçelim:
from qiskit import transpile
from qiskit_aer import AerSimulator
qc.measure_all()
sim = AerSimulator()
counts = sim.run(transpile(qc, sim), shots=1000).result().get_counts()
print(counts) # ör. {'0': 514, '1': 486}Her ölçüm tek bir cevap veriyor: ya 0 ya 1. Ama 1000 ölçümün toplamına baktığımızda yaklaşık yarı yarıya bir dağılım görüyoruz. İşte kuantum mekaniğinin özü: tek bir sonuç rastgeledir, ama istatistik kusursuz biçimde öngörülebilir.
Olasılığı istediğiniz gibi ayarlamak
H kapısı bizi tam ekvatora götürür. Peki %75 ihtimalle 0, %25 ihtimalle 1 veren bir kübit istersek? Bunun için Ry(θ) dönüşünü kullanırız; θ açısı oku kuzeyden güneye doğru çevirir:
θ = 0° → P(0) = %100
θ = 60° → P(0) = %75
θ = 90° → P(0) = %50
θ = 180° → P(1) = %100
Bu basit gözlem, ilerideki yazılarda kuantum makine öğrenmesinin temelini oluşturacak: verileri bu açılara yazarak kuantum bilgisayara "öğretmek" mümkün.
Neden önemli?
Tek bir kübit kendi başına çok bir şey yapmaz. Sihir, birden fazla kübit bir araya geldiğinde başlar: n kübit, aynı anda 2ⁿ farklı durumun süperpozisyonunu taşıyabilir. 300 kübit, evrendeki atom sayısından daha fazla durumu temsil eder. Ama bu gücü kullanmak için kübitlerin birbiriyle dolanık olması gerekir — ki bu da bir sonraki yazının konusu.
Özet
Klasik bit ya 0 ya 1'dir; kübit ölçülene kadar ikisinin süperpozisyonu olabilir.
Bir kübitin durumu Bloch küresindeki bir nokta ile gösterilir.
Ölçüm her seferinde tek bir sonuç verir; olasılıklar ancak tekrarlarla ortaya çıkar.
H kapısı eşit süperpozisyon, Ry(θ) ise ayarlanabilir olasılık üretir.
Bu yazının tüm kodu GitHub'da: indirin, çalıştırın, parametrelerle oynayın.
Sıradaki yazı: Dolanıklık: Ürkütücü Uzaktan Etki — Einstein'ı rahatsız eden o bağı kendi ellerinizle kuracağız.



Yorumlar