Dolanıklık: Ürkütücü Uzaktan Etki

Elinizde iki kutu var. Birinde bir eldiven, diğerinde onun eşi. Kutulardan birini İstanbul'da bırakıp diğerini Tokyo'ya götürüyorsunuz. Tokyo'da kutuyu açıp sol eldiveni görüyorsunuz — ve o an İstanbul'dakinin sağ eldiven olduğunu biliyorsunuz. Şaşırtıcı bir şey yok; eldivenler en başından belliydi.
Kuantum dolanıklık ilk bakışta buna benzer. Ama arada derin bir fark var: dolanık kübitlerde sonuç ölçülene kadar belirlenmiş değildir. Yine de iki kübit, aralarındaki mesafe ne olursa olsun, her seferinde mükemmel uyum içinde sonuç verir. Einstein bunu sevmedi ve "ürkütücü uzaktan etki" (spooky action at a distance) dedi.
Bu yazıda o ürkütücü bağı kendi bilgisayarınızda kuracağız.
İki kapı, bir mucize
Dolanıklık için yalnızca iki kapıya ihtiyacımız var: ilk yazıdan tanıdığımız H kapısı ve yeni arkadaşımız CNOT. CNOT, "kontrol" kübiti 1 ise "hedef" kübiti çevirir; değilse dokunmaz.
from qiskit import QuantumCircuit
from qiskit.quantum_info import Statevector
qc = QuantumCircuit(2)
qc.h(0) # kübit 0: süperpozisyon
qc.cx(0, 1) # kübit 1'i kübit 0'a bağla
print(Statevector(qc))Sonuç, Bell durumu olarak bilinen şu durumdur:
|Φ+⟩ = (|00⟩ + |11⟩) / √2
Yani sistem yarı yarıya "ikisi de 0" ve "ikisi de 1" durumunda. |01⟩ ya da |10⟩ asla yok.
Ölçüm: her zaman uyum
Devreyi 2000 kez ölçtüğümüzde tipik bir sonuç şöyle görünür:
{'00': 981, '11': 1019}Hiçbir zaman 01 ya da 10 yok. Her ölçümde kübitler aynı şeyi söylüyor. Ama hangisini söyleyecekleri tamamen rastgele.
Asıl tuhaflık: tek başına hiçbir şey
İşin en ilginç kısmı şu: kübitlerden yalnızca birine bakarsanız, tamamen rastgele bir yazı-tura görürsünüz. Qiskit ile tek kübitin durumunu hesapladığımızda (kısmi iz alarak) şu matris çıkar:
[[0.5 0. ]
[0. 0.5]]Bu, "hiçbir bilgi yok" demek. Bilgi tek tek kübitlerde değil, aralarındaki ilişkide saklı. Bunu ölçen sayıya dolanıklık entropisi denir; Bell durumu için tam 1 bit — iki kübit için mümkün olan en yüksek değer.
Eldivenlerden farkı ne?
"Belki kübitler en başından ne olacaklarını biliyordur, tıpkı eldivenler gibi?" diye düşünebilirsiniz. Einstein de böyle düşündü. 1964'te John Bell, bu "gizli değişken" fikrini deneyle test etmenin yolunu buldu. Sonraki on yıllarda yapılan deneyler doğanın Einstein'ın sezgisinden yana olmadığını gösterdi; bu çalışmalar 2022'de Aspect, Clauser ve Zeilinger'e Nobel Fizik Ödülü getirdi.
Bunu kendi kodunuzda da görebilirsiniz: kübitleri farklı bir tabanda (X tabanı) ölçtüğünüzde bile korelasyon devam eder. Eldivenler için böyle bir "taban değiştirme" mümkün değildir.
x = QuantumCircuit(2)
x.h(0); x.cx(0, 1) # Bell durumu
x.h([0, 1]) # X tabanında ölç
x.measure_all() # sonuç yine yalnızca 00 ve 11Işıktan hızlı mesaj? Hayır.
Akla gelen ilk soru: "Bununla ışıktan hızlı haberleşebilir miyiz?" Cevap hayır. Tokyo'daki kişi sonucunu göremeyeceği şekilde rastgele bir değer elde eder; İstanbul'daki kişiyle sonuçlarını karşılaştırmak için yine klasik bir kanala (telefon, internet) ihtiyaç vardır. Dolanıklık bilgi taşımaz ama bilgiyi taşımanın yeni yollarını açar — üçüncü yazıda göreceğimiz kuantum ışınlanma gibi.
Dört Bell durumu
Başlangıç kübitlerine birkaç X kapısı ekleyerek dört farklı Bell durumu elde edebilirsiniz:
Φ+ → yalnızca 00 ve 11
Φ− → yalnızca 00 ve 11 (aradaki faz farklı)
Ψ+ → yalnızca 01 ve 10
Ψ− → yalnızca 01 ve 10 (aradaki faz farklı)
Ψ durumlarında kübitler her zaman zıt sonuç verir. Kapak animasyonundaki iki küre de bunu gösteriyor: ölçüldükleri anda birlikte aynı kutba "düşüyorlar".
Özet
H + CNOT ile iki kübit dolanık hale gelir.
Dolanık kübitler tek tek rastgele, birlikte mükemmel uyumludur.
Bilgi kübitlerde değil, aralarındaki ilişkidedir.
Dolanıklık ışıktan hızlı haberleşmeye izin vermez, ama kuantum hesaplamanın ana yakıtıdır.
Bu yazının tüm kodu GitHub'da: indirin, çalıştırın, parametrelerle oynayın.
Sıradaki yazı: Kuantum Işınlanma — dolanıklığı kullanarak bir kübitin durumunu bir yerden başka bir yere taşıyacağız.



Yorumlar